Folklor / Halk Oyunları

Doğumuzun Bar adı, belirli figürleriyle tek oyunun adı değil, bir oyunlar zümresinin, sıra oyunu zümresinin toplu adıdır. Çeşitleri Türkler elinde artmıştır.
Türkçe’de “r” ile baÅŸlayan kelime sözlükte bulunmadığı ne kadar meÅŸhursa “r” harfiyle biten tek hecelinin veya ilk hecesi “r” ile biten kelimelerin “ÄŸ” ile dığdığıya (ses deÄŸiÅŸmesine) uÄŸrayışı da o kadar çok görülür. DoÄŸumuzda bu “r” tam çatlatılarak saÄŸlam durduÄŸu halde, Batı Anadolu’ya gelindikçe dığdığı köylü dilinden emsal kelimelerde baÅŸlar. Meselâ, ÅŸu Rumeli türküsünde baÄŸ yerine “bar” kullanılmıştır.

Bahçeye bar diyemem
Ayvaya nar diyemem
Alıştım ben güzele
Çirkine yâr diyemem

Gerçekten de Rumeli Türkçesinde “ÄŸ” ye dönüş dığdısı hiç yer bulamayıp “r” ler saÄŸlam durur. Bu hal DoÄŸumuzdaki gibidir. BaÄŸdaÅŸ kurmak sözü Rumeli’de aslına uygun olarak “bardaÅŸ kurmak” tır. Rumeli türküsü:

Harman yerini süpürdüm
BardaÅŸ kurdum ben oturdum
Kahırlanma elâ gözlüm
Ben askerliÄŸini bitirdim.

Fakat, Anadolu’da ayrıca “oyunda tutulan eÅŸ” anlamına “bardaÅŸ” sözünü “baÄŸdaÅŸ” söyleyen yerler Batıya doÄŸru vardır. Dığdığılı olanı ikinci merhaledir. Azeri Türkçesinde de aslına uygun BardaÅŸ’a bazı köylerin halkı baÄŸdaÅŸ derler. BardaÅŸ Kırgız Türkçesinde bile vardır. Åžu halde, “bar” kökü “baÄŸ” da olabilmiÅŸtir ki her yerde eÅŸ, dost, arkadaÅŸ demektir. Erzurum barcıları Barları yalnız ve yalnız “tutmak” yardımcı fiiliyle kullanırlar: Bar tutmak, arkadaÅŸ edinmek.

BaÄŸ, hep bilindiÄŸi gibi sap, küme, horum, eski Türkçe’de üzüm kütüğü vs. anlamları da vardır: BaÄŸ tutmak, elele baÄŸlanarak sıra kurmak demek olur. ÇaÄŸatay Türkçesi’nde “barlamak” düzeltmek, tertip tanzim etmek, zapt ü rabt altına almak demektir. Fiilin “bar” kökü tertip, nizam, dizi ve sıra demek olur: Bar tutmak, sıra kurmak, sıralanmak demektir. Asya’da “baÄŸmak” fiili baÄŸlamak ile anlamdaÅŸ olarak vardı. Bizde “barmak” fiili korumak anlamdaşı olarak eskiydi. Barınak ondan gelir, fakat fiili çoktan unutulmuÅŸtur. Åžu halde, barmak fiilinin dığdığısı baÄŸmak idi. Bar ile baÄŸ bunda da birdi. Barış ve bağış sözlerimiz anlamca epey uzaklaÅŸmış bulundukları halde, asılda aynılıklarına inanıyoruz. Anlamları dığdığı çatallandırabilir, hatta inceleÅŸtirebilir. XIV. yüzyıldan bir Anadolu metninde “eÅŸ ve benzer” anlamına beÄŸdeÅŸ imlâsı görülmüştür ki aslı “berdeÅŸ” olmalıdır.

Aydın havalisinden Germencik ilçesinin Ortaklar bucağındaki Kızılcapınar köyü eski Alevilikten devredilmiÅŸtir. Parmak’a nesillerdir “barmak” diyegeldikleri halde, ÅŸimdi okuryazarları parmak demeye alıştılar. Fakat o köyün yakın sünni köylerinde “bâmak” yahut “barmak” denir. BardaÄŸa “bâdak”, var yerine “vâ” diyorlar. “Bâdakçı, tavacı vâ!” Gezgin bir satıcının o köyler arasındaki tanınmış satış nidasıdır. “Vâmak”, varmak demektir. Denizli’nin Davaz bucağından köylünün ÅŸu sözü bir ÅŸakalaÅŸma nüktesidir: “Meemet, âmut âcının dibinde bâdak vâ, bâdağın içinde bö’mez vâ, al da gel!” (Mehmet, armut aÄŸacının dibinde bardak “testi” var, bardağın içinde pekmez var, al da gel!” Åžu da o havalidendir:

Bâdakda bö’mez
Gözeli kim öpmez?
Manisa’nın köylerinde mesela yorgan ve parmaÄŸa; yogan, bâmak derler. Åžu halde oralarda bar kelimesi “bâ” veya “baÄŸ” dığdısına uÄŸrayacaktı. Anadolu’da Bayburt havalisinden bu yana sıra oyunu anlamında ne Bar ne de baÄŸ ÅŸekli geçerlikte veya metinlerde yoktur. Fakat, bardaÅŸ ve baÄŸdaÅŸ ikizliÄŸi anlamdaÅŸlıkla yer yer yaygındır. Metin taramalarında “Bar Oyunu” izine düşülmesi belki mümkün olur.

Büyü, sihir anlamıyla ilgili “bağı, bay, baymak, baÄŸmak” gibi çoktan unutulmuÅŸ sözler, bizde kullanılmış olduÄŸu ve Asya’da Åžamanlıkla ilgili oyunlar bulunduÄŸu için bu eski kelimelerin “bar” dan dığdığılığı ayrıca araÅŸtırılmaya deÄŸer. ÇaÄŸatay Türkçesi’nde “bay” baÄŸlayacak sap veya baÄŸlı baÄŸ, “baylamak” da onun fiili ve baÄŸlamakla birdir. Bizde “göz baÄŸcı”büyüleyici demekti. Büyü, Asya’daki “büyi (oyun)” kelimesini andırıyor.

Oyun anlamındaki “bar” kelimemizin pek eski yaygınlığını yer adlarımızda damgalı görmek mümkündür: Erzurum’un Tortum ilçesinde Bar köyü, Sinop’un Gerze ilçesinde Barcı Köyü, Giresun’da Barça Köyü, Diyarbakır’da Barı Köyü, Sivas’ın SuÅŸehri ilçesinde Barüüzir Köyü vardır. Barzan (Barcı) adlı iki köy Siirt tarafındadır. Bar Köyü Van’ın GevaÅŸ ilçesindedir. Barcı Köyü Ordu’nun Mesudiye ilçesindedir. Anadolu’da sırf çalgıcı ve oyuncu yetiÅŸtirerek geçinen köyler bulunduÄŸu için üsttekilerin de bir zamanlar o cümleden olmuÅŸluÄŸu akla geliyor. Kısacası eskiden Barların sahası belli ki geniÅŸti.

Asya Åžamanlığında Åžaman davulunun bir adının “bar” oluÅŸu, bu davuldaki rumuzlardan birine ve davulun sapına “bar” deniliÅŸi ayrı bir araÅŸtırma konusudur. Erzurum Barlarından biri Davul Barı’dır. Davulcu çalarak oynar.

“Bar” ile “barı” birlikte düşünülmelidir. Nasıl ki baÄŸ ile bağı ikizdirler. Bar ile Barı en eski Türk diyaleklerinde birlikte bulunuÅŸu ifade ederler ki sıra oyununda da bu hal esastır. Yenisey yazıtlarında “baÄŸ” bu anlamda vardır. Nihayet, Bar sözü kendi tarihinin belirli bir merhalesinden sonra “büyi”nin yerini DoÄŸu Anadolu’da anlamdaÅŸlıkla tutmuÅŸ olabilir. Türkçe’liÄŸi kesindir.

Bazı doÄŸu illerimizde toplu oyun çeÅŸitlerinin genel adı Bar’dır.

AÄŸrı’dan Diyadin ilçesinin bütün köylerinde Bar, davul, zurna refakatinde yürütülen 15-20 kiÅŸilik kadınlı erkekli karma oyundur. Delikanlı ve kızlar hayat arkadaÅŸlarını çoÄŸu zaman bu oyunlarda seçerler.

Bingöl’den Kiğı ilçesinin Azakpert köyünde Bar veya Horan adlarıyla yapılan beÅŸ kiÅŸilik toplu bir oyun vardır, erkeklere mahsustur. KuzeydoÄŸudan alınmalığı adlarından bellidir; kimi Bar kimi Horan diyorlar. Aynı ilçenin Çerme köyünde görülen ÅŸu çeÅŸitler de kuzeyden gelme olabilirler: Koçeri, Aşırma, Üç Ayak, Timur AÄŸa, Diz Kırma, Kip ve Bulanık. Cümlesi davul zurna, yahut saz ve tef ile 3-17 kiÅŸi kadınlı erkekli karma halde oynanırlar.

MuÅŸ’un Bulanık ilçesinde Bar 10-15 veya 20 kiÅŸilik davul zurnalı sıra oyunudur. Kadınlar erkeklerden ayrı oynarlar. Varto ilçesinde de vardır. Bir kadın, bir erkek sıralanıp 10-20 kiÅŸiyle davul zurnaya uyarak yürütürler. Aynı ilçede bir de Berite (Birite) oyunu vardır.

Kars’ın Göle ilçesinde yerin geniÅŸliÄŸine göre 8,10 veya 15 kiÅŸi tarafından yürütülen Bar’da kadınlı erkekli karma dizi tutulur ve davul zurna ile yapılır. Sarıkamış ilçesinde de Bar, davul zurna ve türküleriyle karma olarak yürütülür. Nispeten sade figürlü çeÅŸitleri olduÄŸu için seçkin oyuncu aranılmayıp herkes halkaya katılabilir.

Erzurum’un Oltu ilçesinden Oltu köyünde yalnız erkeklerce Bar tutulur ve davul zurnayla oynanır. Aynı köyde Åžeyh Åžamil oyunu da vardır. Davul zurna veya mey eÅŸliÄŸiyle yürütülür, tek erkek oyunudur.

Bar’da barbaşı, onun yanında koltukaltı ve sonda pöççük yer alırlar.

Kars’ta 40 kadar Bar çeÅŸidi tespit edilebilmiÅŸtir. Orada Halay da birkaç çeÅŸitlik bir zümre teÅŸkil etmektedir. Kars Yallısı, IÄŸdır Yallısı, Şüregel Yallısı, Çıldır Yallısı gibi yer adlarıyla isimli çeÅŸitler yalnız Kars bölgesinde karşılaşılan bir zümredir. Yallı ve Halay tabirleri arasında uzak mâzide münasebet bulunmuÅŸ olması mümkündür. Zamanla belki bir metatez deÄŸiÅŸimi vukua gelmiÅŸtir.

Kars Barı, Kağızman Barı, Ardahan Barı, Posof Barı (Poshov), Iğdır Barı, Çıldır Barı, Bardız Barı, Ahıska Barı, Gümrü Barı hep oraların yer adlarına göre çeşitlerdir. Bu mahalli Barlar yanında Erzurum tarafından gelme malum çeşitler de Kars havalisinde davul zurnayla oynanır.

YaÅŸlılar Millet ve TimuraÄŸa Oyunlarının Kars ve Erzurum taraflarından Rize’ye geldiÄŸini söyledikleri gibi, Erzurum’un bir iki oyunu da Karadeniz’den o mıntıkalara geçmiÅŸlerdir. Güney, kuzey, doÄŸu ve batıdan karşılıklı intikal ve etkileÅŸmeler olduÄŸu anlaşılıyor.

Bar tabiri güneydoğudan pek içerlek bucaklara kadar yaygın değildir. Mesela Hakkari taraflarında yoktur.

Hoşbilezik, Daldalan, Tamzara ve Köroğlu barlarının sözleri de vardır.

Oyunların sıralanışında düzüm farkları olabilir. Misal olarak üç ayrı dizi tespit ettik ki üçü de makbul imiş:

1. BaÅŸbar, Dello, Sekme, HoÅŸbilezik.
2. Sarhoş Barı, Dikine Bar, Sekme, Hoşbilezik, Köroğlu ve Dello.
3. Aşırma, Narı, Hikâri, Hançer Barı.

HoÅŸbilezik
Altun yüzük hoş bilezik
Kollar nazik uy uy
Ben yarimden ayrıldım
Bana yazık uy

Daldalan
Daldalar daldalar kız ninen geldi
Kız ninen değil o, kaynanan geldi

Tamzara
Lilli lilli tamzara
Nenni balam
Tamzaranın elleri
Tombul beyaz elleri

Köroğlu
KöroÄŸlu’nun kör piçağı
Ayvaz’ın gümüş piçağı
Yerde sürünür saçağı

Ayvaz yiğitler koçağı
Vur Ayvazım vur
Kır Ayvazım kır
Dön Ayvazım dön

• --Ağır Bar
• --Benk
• --Belita
• --Nazirri
• --El Çarpıştırma Oyunları