Folklor / Halk Oyunları

Bu yöre tatlı dilli, güler yüzlü ve işlek zekalı kişilerin ülkesidir. Bu şehri görenler kem göz, kötü söz, gam ve kasavetin çevresinde yeri olmadığını bilirler. Elazığ, güler yüzlüleri sever, gamlıları neşelendirmek ister. Oyunları, düğünlere mahsus olanlar ve Halaylar olarak iki kısma ayrılarak dikkate alınabilirlar. Düğün oyunlarını, kadın erkek ayrı ayrı, yahut iki cinsin karmalığıyla oynayabiliyorlar. Başlıcaları:

1. Çayda Çıra: Tartımlı bir oyundur. Yerli bir çeÅŸittir. Erkek evine gitmesinden bir gece önce gelinin el ve ayağına kına yakılır. Bu merasim kız evinde geçer. Kına yakıldığı sırada bahçelerde aÄŸaç dalları üzerinde, derelerde tabaklar içinde mumlar yakılır. Ayrıca kadın ve erkekler içinde renkli mumlar yanan tabakları ellerine alarak “Çayda Çıra” oyununu yürütürler. Oyun süresince davul zurna çalınarak ÅŸu türkü söylenir:

Çayda çıra yanıyor
Canda şevk uyanıyor
Yandı eridi mumlar
Nasıl can dayanıyor

Nanay gelinim nanay
Oyna dön bugün bu ay

2. Güvercin Oyunu: Dört kişi yürütülür. Kadın erkek birlikte de oynayabiliyor. Bunda da davul zurnayla birlikte şu türküsü söylenir:

Güvercin havadadır
Bir eşi yuvadadır
Bir elim yâr koynunda
Bir elim duadadır

Güvercin vurdum kalkmaz
Kanım tel olmuş akmaz
Köçükten bir yâr sevdim
Şimdi yüzüme bakmaz.

3. Halay: Elazığlıların ayrıca Üç Ayak, Çabuk Üç Ayak, Ağır Üç Ayak ve Dik Halayları da vardır. Bunları 2-6 kiÅŸi oynarlar. Oyuna mendiller bayrak sayılarak tutulur. Dizler kırılır, omuzlar birbirine yapıştırılıp sıra daÄŸlar misali Halay çekilir. Çabuk Üç Ayak’ın tasviri ÅŸudur:

Üç ayak, üç ayak üstü tiz gelsin
Mastar’dan Hazar’a toz duman olsun
Omuzlar yükselsin, kollar yükselsin
Göğüs dik, bakış ok, kaş keman olsun

Kıyafet:

Oyuncular ak ayakkabı üzerine mavi şalvar giyer, ak kuşak sararlar. Ak gömlek üstüne ak kuşak bağlar, başlarını mavi puşu (yemeni) ile donatırlar.

Bu bölgede taşradan gelme ve içerden doğma olarak pek çeşitli oyunlar vardır: Üç Ayak, Horum, Tamzara, Çayda Çıra, Halay, Avreş Oyunları, Zeybek, Şeve Kırma vs. Bunlardan Horum adı Horüm de telâffuz olunur. (Horum; güvercin.)

Halay çeÅŸitleri doÄŸumuzun çoÄŸu yerlerinde bilinmekle beraber bazı çeÅŸitleri yer yer fark edinmiÅŸlerdir. Üç Ayak, kez’ farklıca ÅŸekillerle civar vilayetlerde de vardır.

Horum ve Tamzara oyunları Elazığ (Harput) malı sayılagelmiÅŸlerdir. Tamzara, yer yer sınırlara kadar yaygındır. Kendilerine mahsus türküleri de vardır, fakat çeÅŸitlenmiÅŸtir. Horüm’ün türküsü daha da fazla gün gördü. Kadın erkek onu bilmeyen Harputlu Elazığ’da yok gibidir. Horüm oyunu biraz Ä°stanbul Çiftetellisine çalar.

Bunlardan baÅŸka bir de kadınların Åževe Kırmak tabir ettiÄŸi oyun vardır ki ara sıra erkekler de oynarlar. Bu oyun diÄŸerleri gibi ayakta deÄŸil, oturulurken yapılır. Oynayanlar yan yana dizilmiÅŸ olarak diz üstü otururlar. Kollar yanaşık durup dirsekler yere vurulur. Bu vaziyette kadınların kollarındaki “ÅŸeveler” denilen cam bileziklerin kırıldığı olurdu. (Eskiden takınılan bu bilezikler sırma süslü, renkli ve âdeta murassa (mücevherlerle süslenmiÅŸ) görünüşlü bezentilerdi. Oyunun Åževe Kırmak adı oradan kalmıştır.)

Elazığ oyunların zenginliÄŸinde meselâ Kars ve hatta Erzurum’la hiç bir zaman aşık atamamakla beraber Tamzara, Horüm ve Åžive Kırma gibilerin de eski gün görmüşlüklerine nispetle sönmeye yüz tuttukları söyleniyor.

Tamzara’dan baÅŸka bir de Arapkir Tamzarası ayrıca Delilo, Çayda Çıra, Kol Oyunu da vardır. İçinde hamur yoÄŸurma ve yün iÄŸirme gibi taklitleri bulunan Leli-AÅŸo Oyunu, Mısrî Oyunu hatta Karadeniz ve Erzurum oyunları, ayrıca Zeybek oyunu da vardır. Onlar ZeybeÄŸe “Zöbek” diyorlar. “Bizim zöbek baÅŸkadır” ifadesinde geçtiÄŸi üzere. Şöyle bir oyun faslı olabiliyor: Hori veya Horum, Mısrî, Tamzara, Arapkir Tamzarası, Halay. Sonuncunun üç ayrı kısmı vardır. Elazığ’ın Palu, Karakoçan, Genç dolaylarında Lorke, Govent, Tek Ayak, Maden’de Rumtiki, Lorke, Halay, BeÅŸ Parmak, Üç Ayak, Karşılama, Ben Bir Kavak Olaydım gibi oyunlar oynanır.

Oyunlara açık havada hep davul zurna eÅŸlik eder. Çığırtma, dümbelek gibi bir iki çalgı daha var. BaÄŸlama tipli sazlar yalnız köylerde kullanılıyor. Elazığ içinde ÅŸimdiki halde hiç ele alınmıyor gibidir. Kemanı, kemençe gibi tutarak çalarlar. Ä°plerle boyundan asılı kanun (ki eski kanun tipi böyleydi) ve bir de tef. Bu üçü ÅŸimdi “çalgı takımı” dedikleridir.

Elazığ’ın çok orjinal mahalli oyunlarından bir Çayda Çıra oyunudur. Ä°ki tabak içine birçok mum dikilir ve bunlar yakılır. Kına gecesi saz eÅŸliÄŸiyle ve her elde bir tabak içinde bu ışıklı mumlar olarak, güvey saÄŸdıcıyla birlikte oynarlar. Onlardan sonra da baÅŸkaları aynı oyuna kaldırılır. Kız evinde de, gelin güveyin saÄŸdıcı karısıyla aynı ÅŸekilde oynar.

Eski Elazığ âdetlerinden bir de Deve Oyunu gibi temsilî oyunlar vardır. İki kişi bir örtü altında deve şekli yaparlar. Bir deveci, bir de fatisi olur. Oyuna davul zurna refakat eder.

Zöbek gibi KöroÄŸlu da oynarlar. Tamzara’yı -az olmakla beraber- hâlâ çok iyi oynayanlar vardır. Bazı Elazığlılara bakılırsa bu oyun en iyi olarak bir Elazığ’da, bir de Arapkir’de oynanır.

Eskiden davul çalanlardan öyle hünerlileri yetişmiş ki, bunlardan biri davul çalarken bir taraftan da fesini, ceketini, iç pantolonuna kadar üzerindeki he şeyi çıkarırmış.

Denildiğine göre vaktiyle kadınlı erkekli hususi eğlentilerde kadınlar kollarındaki birçok cam bileziklerle düz saf dizisiyle erkekler arasına girip saza karşı yere çömeldikleri zaman dirsekleri kuvvetle yere vura vura, el ve kalçaları iki tarafa hareket ettirmek suretiyle oynarlarmış. Şevelerin tartımla çarpışmasından türlü sesler çıkar ve bu esnada nice mahalli oyun havaları çalınıp söylenirmiş.

Deve oyunu gibi temsilî baÅŸka bir oyun da ÅŸudur. Bir erkeÄŸin başına yazma sarılarak kadın kılığına sokulur ve bir masada oturtulur. Bir erkek gelip kadına sataşır, ona türlü sırnaşıklıkta bulunur. Bıçak çeker, kadını tabancayla tehdit eder, para etmez. Nihayet “Seni alacağım” der. O zaman kadın razı olur. Kalkar ve oynarlar. Bazen Sarı Zeybek çalınır ve erkek yalnız başına bıçakla oynar. Bazen de erkek kadını parayla kandırır. O zaman kadın oturduÄŸu yerde diz çökerek havanın temposuna uymak suretiyle erkeÄŸe iÅŸtirak eder. Kimi de kadın rolünü oynayan erkekle öbürü ayaÄŸa kalkıp birlikte oynarlar.

• --Arapkir Halayı
• --Tamzara
• --AÄŸrı Yöresi
• --Leylâna Halayı
• --AteÅŸ ve Oyun